نویسنده: دکتر فرزاد مریخ بیات
دست درد در بارداری؛ علل، راهکارهای خانگی و زمان مراجعه به پزشک
بارداری دوره‌ای پر از تغییر است و بدن شما هر روز با حالت‌های تازه‌ای کنار می‌آید. بعضی از این تغییرها آشکارند؛ مثل بزرگ شدن شکم یا ورم پاها. اما بعضی دیگر غافلگیرکننده‌اند؛ مثل صبح‌هایی که با خواب‌رفتگی و بی‌حسی دست‌ها بیدار می‌شوید یا هنگام گرفتن لیوان آب، انگشتانتان آن‌طور که باید قدرت ندارند. دست درد در بارداری از آن مشکلاتی است که خیلی از مادران تجربه‌اش می‌کنند، اما کمتر کسی درباره‌اش صحبت می‌کند.
شاید شما هم با خودتان گفته باشید که چرا دستم درد می‌کند وقتی اصلاً از آن کار نکشیدم یا آیا این درد برای جنین خطر دارد و یا دکتر خوب برای درد دست کیست؟
باید بگوییم که نگرانی‌تان طبیعی است و اتفاقاً دانستن پاسخ این سوال‌ها به مدیریت بهتر علائم کمک می‌کند. خبر خوب این است که اغلب علل دست درد در بارداری بی‌خطرند و با راهکارهای ساده و بدون دارو قابل کنترل‌اند؛ هرچند در برخی موارد، درد دست می‌تواند نشانه‌ای برای بررسی بیشتر باشد.
در این مقاله به‌صورت روان و کاربردی، علت‌های دست درد در دوران بارداری، روش‌های کاهش علائم در خانه، درمان‌های ایمن و علائم هشدار را مرور می‌کنیم. همچنین اگر درد دست شما شدید است، رو به افزایش است یا با ورم چهره و سردرد همراه شده، حتماً با پزشک متخصص زنان خود مشورت کنید. متخصصان مجموعه ما نیز آماده‌اند تا با بررسی شرایط شما، مسیر دقیق و اطمینان‌بخشی برای کنترل علائم پیشنهاد دهند.
فهرست مطالب
برای تماس با پزشک متخصص و دریافت وقت ویزیت کلیک کنید
برای اینکه بفهمید چرا دست‌تان درد می‌کند، باید ابتدا کمی با تغییرات بدن در بارداری آشنا شوید. در این دوران حجم خون و مایعات بدن به‌طور طبیعی افزایش می‌یابد؛ تا جایی که حجم مایعات ممکن است تا ۵۰ درصد بیشتر از حالت عادی شود و این مایعات اضافه فقط در شکم جمع نمی‌شود؛ در بافت‌های مختلف بدن از جمله مچ دست نیز تجمع پیدا می‌کنند.
از سوی دیگر، هورمون‌های بارداری به‌ویژه ریلکسین باعث شل شدن لیگامان‌ها (رباط‌ها) می‌شوند تا بدن مادر برای زایمان آماده شود و همین شل شدن می‌تواند پایداری مفاصل مچ و انگشتان را کمی تغییر دهد و زمینه درد را فراهم کند. همچنین اضافه وزن طبیعی بارداری، تغییر وضعیت بدن، نگه‌داشتن مچ‌ها در حالت‌های ناآگاهانه هنگام خواب و افزایش فشار خون در رگ‌های اطراف مفاصل نیز همه و همه در این میان نقش دارند.
شایع‌ترین علت‌های دست درد در دوران بارداری
-
سندرم تونل کارپ (کانال مچی): این عارضه درواقع فشار بر عصب مدین در مچ دست است که با بی‌حسی و گزگز انگشتان همراه است.
-
سندرم دو کورون (ده کورون): التهاب تاندون‌های طرف انگشت شست، مخصوصاً در مادرانی که نوزاد در آغوش می‌گیرند.
-
احتباس آب و ورم بافت‌ها: تجمع مایعات که فشار داخل بافت‌ها و کانال‌های مچ را بالا می‌برد
-
آرتریت و درد مفاصلی: تشدید درد مفاصل موجود یا درد ناشی از شل شدن رباط‌ها
-
کمبود بعضی مواد غذایی: کمبود مواد مغذی مانند کلسیم و ویتامین B12 ممکن است با علائم عصبی همراه شود ( توجه کنید که تشخیص این موضوع نیاز به آزمایش دارد)
-
خواب در وضعیت نامناسب: خوابیدن روی دست‌ها یا خم‌بودن طولانی مچ‌ها هنگام شب
نقش تغییرات هورمونی و مایعات بدن
هورمون ریلکسین که برای نرم شدن رباط‌های لگن ترشح می‌شود، روی همه رباط‌های بدن اثر می‌گذارد؛ از جمله مچ دست‌ها. وقتی رباط‌ها شل‌تر شوند و مایعات بافت بیشتر باشد، فضاهای باریکی که عصب‌ها و تاندون‌ها از داخل آن‌ها عبور می‌کنند، تنگ‌تر می‌شوند. پس در نتیجه فشار بر عصب، بی‌حسی، سوزش و درد رخ می‌دهد. این توضیح دقیقاً همان چیزی است که در مورد تونل کارپ در بارداری اتفاق می‌افتد؛ موضوعی که در ادامه مفصل‌تر سراغش می‌رویم.
پاسخ کوتاه این است که در اکثر موارد، بله. دست درد در بارداری، به‌ویژه در سه‌ماهه دوم و سوم، پدیده‌ای شایع است و برخی مطالعات نشان داده‌اند که تا حدود یک‌سوم زنان باردار در مراحل پایانی بارداری ممکن است سندرم تونل کارپ را تجربه کنند. اما این درد معمولاً ناشی از تغییرات فیزیولوژیک بارداری است و نه یک بیماری خطرناک.
هرچند طبیعی بودن به معنای بی‌اهمیت بودن نیست و درواقع درد دست در بارداری طبیعی است وقتی که:
-
به‌تدریج شروع شده و شدت آن ثابت یا خفیف است
-
بیشتر با بی‌حسی، گزگز و خواب‌رفتگی انگشتان همراه است
-
با استراحت یا تغییر وضعیت دست بهتر می‌شود
-
بدون ورم شدید و ناگهانی دست و صورت است
در مقابل، اگر ورم دست‌ها و صورت ناگهانی و شدید باشد، درد فقط در یک ساق یا یک دست با تورم و تغییر رنگ همراه شود، یا بی‌حسی و ضعف پیشرفت کند، ما دیگر با تعریف طبیعی بودن درد فاصله داریم. این علائم ممکن است نشانه‌هایی مثل پره‌اکلامپسی یا مشکلات عروقی باشند که نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند. پس قاعده کلی این است که درد خفیف و متناوب، معمولاً بخشی از تجربه بارداری است؛ ولی درد شدید، یک‌طرفه یا همراه با علائم دیگر، نیاز به بررسی دارد.
آیا دست درد برای جنین خطرناک است؟
این سوالی است که تقریباً همه مادران می‌پرسند و باید بگوییم که خودِ دست درد و تونل کارپ بارداری هیچ خطری برای جنین ندارد. عصب و تاندون فشار دیده مربوط به بدن مادر است و جنین در رحم از این موضوع بی‌تأثیر است. تنها نکته مهم و قابل توجه این است که علت زمینه‌ای، مثل فشار خون بالا یا پره‌اکلامپسی، در صورت وجود، باید تشخیص داده و مدیریت شود؛ چون آن‌ها هستند که ممکن است بر سلامت مادر و جنین اثر بگذارند، نه درد دست به‌خودی‌خود.
برای تماس با پزشک متخصص و دریافت وقت ویزیت کلیک کنید
اگر شب‌ها معمولا با گزگز و بی‌حسی انگشتان شست، اشاره و میانی بیدار می‌شوید و مجبورید دست‌تان را تکان دهید تا حسش برگردد، به احتمال زیاد با سندرم تونل کارپ آشنا شده‌اید. این سندرم در بارداری به قدری شایع است که تقریباً حتی می‌توان آن را همدم سه‌ماهه سوم دانست!
تونل کارپ چیست و چرا در بارداری درگیر می‌شود؟
اگر بخواهیم به سادگی توضیح دهیم باید بگوییم که در مچ دست‌تان تونل باریکی وجود دارد که از میان آن عصب مدین و تاندون‌های خم‌کننده انگشتان عبور می‌کنند. عصب مدین مسئول حس سه‌انگشت اول دست و بعضی حرکات شست است و وقتی مایعات اضافی بارداری در بافت این تونل تجمع کند، فضای کم می‌شود و عصب تحت فشار قرار می‌گیرد و نتیجه، همان علائم آشنای شبانه است.
علائم تونل کارپ در بارداری
-
بی‌حسی و گزگز در شست، اشاره، وسط و بخشی از حلقه
-
بدتر شدن علائم در شب یا صبح زود هنگام
-
انتشار درد تا ساعد و گاهی شانه
-
clumsiness در دست؛ یعنی زمین انداختن اشیا یا ناتوانی در دکمه کردن لباس
-
احساس ضعف در گرفتن اجسام
نکته امیدوارکننده این است که تونل کارپ بارداری در اغلب مادران ظرف چند هفته تا چند ماه پس از زایمان، با دفع مایعات اضافی بدن، به‌تدریج بهبود می‌یابد. البته درصدی از زنان ممکن است علائمشان بعد از زایمان هم ادامه یابد و نیاز به ارزیابی تخصصی داشته باشد؛ در این صورت معاینه و گاهی آزمایش عصب (EMG/NCV) به تعیین شدت کمک می‌کند.
گاهی اوقات مشکل از تاندون‌هاست و یکی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها، سندرم دو کورون (De Quervain) است؛ التهاب تاندون‌هایی که طرف انگشت شست را حرکت می‌دهند.
این سندرم معمولاً در اواخر بارداری یا هفته‌های اول پس از زایمان خودش را نشان می‌دهد؛ چون مادر در آغوش گرفتن نوزاد، شیر دادن، بالا بردن سرِ بچه و کارهای تکراری مراقبتی را با حرکات خاص مچ و شست انجام می‌دهد. درد هم معمولاً در سمت شستِ مچ حس می‌شود، هنگام گرفتن اشیا یا چرخاندن مچ بدتر می‌شود و گاهی هم با تشدید یک ضربه کوچک مانند مشت زدن، همراه است. در این شرایط برای تشخیص تست ساده‌ای به نام تست فینکلشتاین کمک‌کننده است که در آن، خم کردن شست داخل مشت و خم کردن مچ به سمت خارج، درد را آشکار می‌کند.
تفاوت دو کورون با تونل کارپ در محل درد و نوع علائم است: دو کورون درد مکانیکی و تورم در سمت شست مچ دارد، ولی تونل کارپ با بی‌حسی و گزگز انگشتان همراه است. توجه کنید که تشخیص درست بین این دو مهم است؛ چون درمان‌ها با هم فرق دارند.
خبر خوب این است که بسیاری از مادران با چند تغییر ساده در سبک زندگی، درد و بی‌حسی دست‌هایشان را به‌طور قابل توجهی کنترل و کم می‌کنند. در ادامه، مؤثرترین و ایمن‌ترین راهکارها را مرور می‌کنیم.
اسپلینت مچ (آتل شبانه)
شاید مؤثرترین کارِ بدون دارو، استفاده از اسپلینت خنثی مچ باشد؛ به‌خصوص هنگام خواب. وقتی مچ در وضعیت خنثی (نه خمیده به بالا و نه به پایین) ثابت شود، فشار روی عصب مدین کاهش می‌یابد و شب‌های راحت‌تری خواهید داشت. اسپلینت‌ها بدون نسخه هم قابل تهیه‌اند، اما انتخاب سایز مناسب و نحوه استفاده را بهتر است با پزشک متخصص دست یا فیزیوتراپیست بررسی کنید.
تغییر وضعیت خواب و فعالیت‌ها
-
روی دست‌ها نخوابید؛ سعی کنید دست‌ها بالاتر از سطح قلب با بالش حمایت شوند
-
هنگام کار با گوشی و رایانه، مچ‌ها را صاف نگه دارید و هر ۲۰ تا ۳۰ دقیقه استراحت کوتاه بدهید
-
از حرکات تکراری خم و راست کردن مچ با فشار کم کنید
-
هنگام حمل نوزاد یا اشیای سنگین، فشار را روی ساعد و بازو منتقل کنید نه شست و مچ
سرمادستی و بالا نگه داشتن دست
قرار دادن کمپرس سرد (با پارچه نازک بین یخ و پوست) برای ۱۰ تا ۱۵ دقیقه روی مچ دردناک می‌تواند تورم و درد را کم کند. همچنین بالا نگه داشتن دست‌ها، مثلاً تکیه دادن روی بالش، به بازگشت مایعات اضافی و کاهش تورم کمک می‌کند.
ورزش‌ها و حرکات کششی ملایم
حرکات ساده مثل باز و بسته کردن آرام انگشتان، چرخش ملایم مچ، کشش تاندون شست (با کمک دست دیگر، شست را به‌آرامی به سمت خارج بکشید) و حرکات لغزاندن تاندون، به حفظ انعطاف و کاهش گرفتگی کمک می‌کنند. البته این حرکات باید بدون درد انجام شوند؛ پس اگر حرکتی درد را بدتر کرد، آن را متوقف کنید.
تغذیه و کاهش نمک
حتما میدانید که مصرف زیاد نمک می‌تواند احتباس آب را تشدید کند. بنابراین کاهش نمک اضافی در غذا، نوشیدن آب کافی و مصرف میوه و سبزیجات تازه با پتاسیم بالا، به کنترل تورم کمک می‌کند. البته کاهش شدید مایعات توصیه نمی‌شود؛ بدن باردار به آب کافی نیاز دارد. در مورد مکمل‌ها هم دقت کنید که (کلسیم، منیزیم، ویتامین B6 و…) فقط با تجویز پزشک متخصص پیش بروید.
داروها؛ فقط با تجویز پزشک
در دوران بارداری، هر نوع خوددرمانی ممنوع است. بعضی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مثل ایبوپروفن) به‌ویژه در سه‌ماهه سوم می‌توانند برای جنین خطرناک باشند و نباید بدون نظر پزشک متصص مصرف شوند. در مواردی که درد شدید است، پزشک ممکن است داروی بی‌خطر برای بارداری تجویز کند یا در شرایط خاص، تزریق کورتیکواستروئید موضعی را در نظر بگیرد. جراحی در بارداری تقریباً هرگز لازم نیست و فقط برای موارد شدید و مقاوم به درمان غیرجراحی در نظر گرفته می‌شود.
اگر با وجود رعایت این راهکارها علائم شما ادامه یافت، مشورت با متخصصان مجموعه ما می‌تواند گام بعدی منطقی باشد؛ هم برای اطمینان از علت درد و هم برای دریافت برنامه درمانی متناسب با شرایط بارداری شما.
برای تماس با پزشک متخصص و دریافت وقت ویزیت کلیک کنید
همان‌طور که قبل‌تر هم گفتیم، بیشتر موارد دست درد در بارداری خوش‌خیم‌اند؛ اما بعضی علائم باید جدی گرفته شوند. اگر هر یک از موارد زیر را تجربه می‌کنید، دست از انتظار بردارید و هرچه سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید:
-
ورم ناگهانی و شدید دست‌ها، پاها یا صورت (به‌ویژه همراه سردرد، تاری دید یا درد بالای شکم): ممکن است نشانه پره‌اکلامپسی باشد
-
درد، تورم، قرمزی و گرمی فقط در یک دست یا ساق پا: احتمال لخته خون را مطرح می‌کند و اورژانسی است
-
ضعف پیشرونده عضلات دست یا افتادن مکرر اشیا
-
بی‌حسی مداوم که با استراحت و اسپلینت بهتر نمی‌شود
-
درد همراه تب، قرمزی پوست یا علائم عفونت
-
درد شدید پس از ضربه یا آسیب مستقیم
همچنین اگر دست درد شما به‌اندازه‌ای است که خواب، کار روزانه یا مراقبت از خودتان را مختل کرده، لازم نیست تا زایمان صبر کنید؛ ارزیابی تخصصی می‌تواند کیفیت این ماه‌ها را برایتان بهتر کند. پزشک متخصص درد دست با معاینه، بررسی سوابق و در صورت نیاز آزمایش‌هایی مثل بررسی سطح خون یا آزمایش عصب، علت دقیق را مشخص می‌کند.
نکته درباره سه‌ماهه‌های مختلف
دست درد معمولاً در سه‌ماهه دوم به بعد شروع می‌شود و در سه‌ماهه سوم به اوج می‌رسد؛ چون حجم مایعات و فشار در این مرحله بیشتر است. در نتیجه اگر درد در هفته‌های ابتدایی بارداری شدید باشد، احتمال علل غیرمرتبط با بارداری (مثل آسیب تاندونی، آرتریت یا مشکلات گردن) بیشتر است و ارزش بررسی دارد.
آیا دست درد در بارداری برای جنین خطر دارد؟
خیر؛ دست درد ناشی از تغییرات بارداری، خطری برای جنین ندارد. تنها نکته مهم این است که اگر علت زمینه‌ای، بیماری‌ای مثل پره‌اکلامپسی باشد، همان بیماری است که باید توسط پزشک بررسی و کنترل شود.
دست درد در بارداری بعد از زایمان خوب می‌شود؟
در اغلب مادران، بله. با دفع مایعات اضافی بدن در هفته‌های پس از زایمان، تورم و فشار روی عصب کاهش می‌یابد و علائم به‌تدریج بهتر می‌شوند. اگر علائم چند ماه پس از زایمان ادامه یابد، ارزیابی تخصصی لازم است.
آیا می‌توانم برای دست درد در بارداری مسکن مصرف کنم؟
خوددرمانی نکنید. برخی مسکن‌ها، به‌ویژه داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی در سه‌ماهه سوم، برای جنین ناایمن‌اند. هر دارویی، حتی گیاهی، فقط با تأیید پزشک مصرف شود.
اسپلینت مچ در بارداری بی‌خطر است؟
بله، اسپلینت خنثی مچ یکی از ایمن‌ترین و مؤثرترین اقدامات برای تونل کارپ بارداری است و هیچ خطری برای جنین ندارد و استفاده از آن به‌خصوص هنگام خواب توصیه می‌شود.
چه ورزش‌هایی برای کاهش دست درد در بارداری کمک‌کننده‌اند؟
حرکات ملایم باز و بسته کردن انگشتان، چرخش مچ، کشش تاندون شست و شنا کردن (در صورت تأیید پزشک) می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند. هرچند توکه کنید که ورزش‌ها نباید درد ایجاد کنند.
آیا سندرم دو کورون با شیردهی بدتر می‌شود؟
حرکات تکراری مراقبت از نوزاد می‌تواند علائم را تشدید کند. اصلاح نحوه در آغوش گرفتن، استفاده از بالش شیردهی و استراحت دادن مچ، به کنترل علائم کمک می‌کند.
کی باید فوراً به پزشک مراجعه کنم؟
با ورم ناگهانی دست و صورت، سردرد شدید، تاری دید، درد و تورم یک‌طرفه شدید، ضعف پیشرونده دست یا تب همراه با تورم، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید.
برای تماس با پزشک متخصص و دریافت وقت ویزیت کلیک کنید
دست درد در بارداری تجربه‌ای شایع و اغلب بی‌خطر است که ریشه در تغییرات طبیعی این دوران دارد: افزایش مایعات بدن، شل شدن رباط‌ها و فشار بر عصب‌ها و تاندون‌های مچ. سندرم تونل کارپ و درد تاندونی دو کورون، معمولا دو علت شناخته‌شده این درد هستند که در بیشتر مادران با راهکارهای ساده‌ای مثل اسپلینت مچ، اصلاح وضعیت خواب و فعالیت، سرمادستی، حرکات کششی ملایم و اصلاح تغذیه کنترل می‌شوند و معمولاً بعد از زایمان بهبود می‌یابند.
با این حال، شایع بودن یک عارضه نباید باعث بی‌توجهی به علائم هشدار شود؛ ورم ناگهانی دست و صورت، درد و تورم یک‌طرفه شدید، ضعف پیشرونده یا بی‌حسی مداوم، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی‌اند. بنابراین اگر درد دست‌ها زندگی روزمره یا خواب شما را مختل کرده، لازم نیست تا زایمان تحمل کنید؛ شما می‌توانید با پزشک زنان خود و در صورت نیاز با متخصصان دست و اندام فوقانی مجموعه ما مشورت کنید تا با تشخیص دقیق و برنامه‌ای متناسب با بارداری، این ماه‌ها را با آرامش و راحتی بیشتری پشت سر بگذارید.
دکتر فرزاد مریخ بیات
جراح و متخصص ارتوپدی – جراحی های فوق تخصصی دست و زانو